Tajemnice labrysu

Labrys to przedmiot o różnorodnych funkcjach użytkowych oraz symbol tyleż samo stary co wieloznaczny i niegdyś bardzo powszechny. Topory o podwójnym ostrzu bądź ich wizerunki występowały w wielu starożytnych kulturach. Znane były mieszkańcom Bliskiego Wschodu, Kreteńczykom (Minojczykom), Trakom, Celtom i Germanom. Archeolodzy znajdują je w grobach, domach mieszkalnych i miejscach kultu różnych ludów.

Wiele wskazuje na to, że labrys wywodzi się z Bliskiego Wschodu. Najstarsze znane nam jego wizerunki, malowane lub ryte, odkryte w południowej Anatolii (Catal Hüyük) i północnej Mezopotamii (Arpachija), pochodzą z VI i V tysiąclecia p.n.e. i wiążą się być może z kultem Bogini Matki. Przedmiotami używanymi podczas obrzędów ku czci Bogini mogły być także wotywne gliniane labrysy znajdowane w wielu miejscach w Mezopotamii oraz  dwa podwójne topory z serpentynu odkryte w osiedlu Nea Nikomedia w Macedonii. W III tysiącleciu p.n.e. labrysy lub ich wizerunki upowszechniły się w Azji Mniejszej i niemal całej Europie, przy czym okres największej ich popularności przypadał na następne tysiąclecie. To wtedy topór o podwójnym ostrzu stał się atrybutem kilku bogów. Posługiwał się nim hurycki bóg burzy Teszup, władający wiatrem, deszczem i błyskawicami. Jego kult, upowszechniony przez Hetytów miał duży wpływ na wyobrażenia religijne Greków. Podwójny topór był również atrybutem babilońsko-asyryjskiego boga wiatru i deszczu, burzy i piorunów Adada.     

Od młodszej epoki kamienia (neolitu) labrysy służyły jako broń lub narzędzie pracy. Jeszcze dziś są używane podczas karczowania lasów oraz do różnych prac w gospodarstwie rolnym np. w Ameryce Północnej. Jednakże w wielu kulturach pełniły przede wszystkim funkcje symboliczne i kultowe, były przedmiotem czci i narzędziem ofiarnym. Na Krecie w II tysiącleciu p.n.e. obok prostych toporów o podwójnym ostrzu, używanych jako narzędzia gospodarcze, występowały bardzo licznie ozdobne labrysy będące wyłącznie przedmiotami kultowymi lub narzędziami służącymi do składania ofiar z byków. Podwójne topory ustawiano w miejscach sprawowania kultu, a ich wizerunki umieszczano na freskach, ołtarzach oraz naczyniach.

Kreteńczycy z epoki brązu przedstawiali labrysy w rękach kapłanek i bogiń jako jeden z najświętszych symboli oznaczających płodność. Możemy się domyślać, że widziano w nich ziemski odpowiednik księżyca, rosnącego to znów malejącego w comiesięcznym cyklu, będącego niebiańskim upostaciowieniem Wielkiej Bogini Matki. Podwójny topór byłby więc połączeniem sylwetek księżyca w dwóch różnych jego fazach, dopełniającego się w pierwszej kwadrze i ubywającego w drugiej kwadrze, a przede wszystkim symbolem lub wręcz bezosobową formą objawienia Bogini, znakiem jej obecności wśród wiernych.

Według jednej z teorii prawzorem labrysu mogła być sylwetka motyla lub ćmy. Przypuszczenie to jest o tyle prawdopodobne, że na wielu labrysach znajdujemy ryte wyobrażenia tych owadów, a wiele innych ozdobiono ornamentem przypominającym wzory na ich skrzydłach. Zestawienie motyli i ciem może nas nieco dziwić, bo choć są one owadami blisko ze sobą spokrewnionymi, postrzegamy je jako coś bardzo od siebie odmiennego. Jedne wzbudzają w nas zachwyt wyjątkowym bogactwem barw, drugie budzą lęk przed tajemniczym światem nocy. Ale zarówno motyle jak i ćmy, będące wszak nocnymi motylami, jawią się nam jako symbol nietrwałości, przemijania i odrodzenia. Minojczycy wiązali je zapewne z mrocznym kręgiem mocy Wielkiej Bogini Matki, pojmowanej jako uosobienie odradzającej się przyrody, dawczyni życia, ale także władczyni śmierci.

Przyporządkowanie labrysu Wielkiej Bogini różniło kulturę i religię Kreteńczyków z epoki brązu od innych jej współczesnych i późniejszych, w których był on atrybutem bóstw męskich, uważanych za panów burz. Wyznawcy bóstw gromowładnych widzieli w toporze o podwójnym ostrzu symbol pioruna. Wierzyli, że za jego pomocą bogowie wywołują gromy i błyskawice. Z mitów dowiadujemy się, że podwójnym toporem lub młotem posługiwał się zarówno germański Tor, jak i grecki Zeus. Podobieństwa między tymi bogami oraz fakt popularności symbolu podwójnego topora zarówno w kulturze starożytnych Greków, jak i w kulturze Germanów naprowadza nas na trop łączącego je zapewne pokrewieństwa, odległych w czasie powiązań, będących obecnie przedmiotem sporów badaczy. Dodajmy jeszcze, że w starożytnej Grecji labrys bywał także atrybutem Hefajstosa, Heraklesa i Tezeusza, natomiast w Tracji wiązał się z kultem Dionizosa.

Wiele wskazuje na to, że symboliczne znaczenie labrysu zmieniało się z biegiem czasu. Z symbolu związanego z księżycowym bóstwem żeńskim stał się on atrybutem władzy słonecznych bóstw męskich, które z biegiem czasu zajęły dominujące miejsce w panteonie ludów starożytnych. Warto jednak postawić pytanie, czy rzeczywiście mamy tu do czynienia z przejęciem symbolu i nadaniem mu nowych treści, czy też może raczej z dwoma symbolami, które wzięły swój początek od tak samo wyglądającego narzędzia lub broni, lecz narodziły się w różnych częściach świata i miały zupełnie inne znaczenie. Nawiązując do teorii Mariji Gimbutas można by zaryzykować stwierdzenie, że minojski matriarchalny labrys, symbolizujący kreatywne siły Wielkiej Bogini, pani życia, odrodzenia i płodności, był wytworem duchowości rdzennych Europejczyków epoki kamienia, tworzących rolnicze społeczności funkcjonujące na zasadzie wiodącej roli kobiet i matrylineatu. Zostały one stopniowo zdominowane przez patriarchalne, wojownicze ludy przybywające od przełomu IV i III tysiąclecia p.n.e. z południowo-wschodnich, stepowych obszarów Europy, które wraz pasterskim modelem gospodarczym przyniosły ze sobą własne pojmowanie labrysu jako męskiego symbolu walki, władzy, siły i zniszczenia.

Choć teoria ta znajduje tylko częściowe potwierdzenie w materiale archeologicznym, w sferze mitów napotykamy wiele informacji, które zdają się świadczyć o prawdziwości dużej części składających się na nią przypuszczeń. Podwójny topór jako symbol bóstwa żeńskiego to odblask czasów i społeczności zdominowanych przez kobiety, obecnych w przekazie mitycznym starożytnych Greków. Wierzyli oni, że labrys był podstawową bronią Amazonek i pełnił u nich także funkcje symbolu władzy. W związku z tym zwali go toporem Amazonek, a w jego podwójnym ostrzu widzieli upostaciowienie panującego u nich dualizmu władzy. Według pisarzy greckich i rzymskich Amazonki miały bowiem dwie królowe, które dzieliły wojsko na dwie części i na przemian prowadziły wojny, przy czym gdy jedna wyruszała na wyprawę, druga broniła terytorium państwa i zarządzała nim.

Legendy o Amazonkach to dobry przykład przydatności  różnych źródeł w odtwarzaniu najdawniejszych dziejów ludzkości. W naszych rozważaniach na ten temat skazani jesteśmy na uzupełnianie faktów przypuszczeniami. Jednego możemy być prawie pewni: okres między X a IV tysiącleciem p.n.e. to czas tak zwanej rewolucji neolitycznej, w trakcie której ludzie stopniowo przestawali być wędrownymi łowcami i zbieraczami, a stawali się coraz bardziej osiadłymi hodowcami i rolnikami. Proces ten, który odmienił oblicze ziemi i naszej cywilizacji, zapoczątkowały kobiety. To ich domeną było zbieractwo i gospodarstwo domowe, toteż właśnie one wychowały pierwsze oswojone zwierzęta i rozpoczęły uprawę ziemi.

Co więcej, zapewne dopiero w tym okresie upowszechniła się świadomość faktu, że przyjście na świat nowego człowieka jest owocem współżycia mężczyzny i kobiety. Przez wiele tysiącleci sądzono, że kobieta rodzi dziecko dzięki posiadanym cudownym mocom, które napawały mężczyzn czcią i lękiem. Stąd wziął się typowy dla epoki kamienia kult macierzyństwa. Dopiero u jej schyłku mężczyźni zyskali świadomość swej roli w procesie rozmnażania, stali się ojcami w pełnym znaczeniu tego słowa. I właśnie wówczas, poczuwszy się panami sytuacji, zaczęli coraz głębiej ingerować w świat kobiet. Co ciekawe, szczególnie aktywni w represyjnym regulowaniu wszelkich spraw dotyczących kobiet byli odtąd nie ojcowie biologiczni, lecz ojcowie duchowi, kapłani męskich, gromowładnych bogów.

Starożytne powiązanie labrysu z męskimi bogami władcami, postrzeganie go jako symbolu siły i przywództwa sprawiło, że w XX w. stał się on znakiem rozpoznawczym wielu ruchów prawicowych o charakterze nacjonalistycznym. W latach 30. minionego stulecia wizerunkiem obosiecznego topora splecionego z sylwetką orła i swastyką na obuchu posługiwał się Szczep Rogate Serce, polskie ugrupowanie artystyczne odwołującego się kultury dawnej słowiańszczyzny, a jednocześnie mające charakter nacjonalistyczny. Labrys był w latach 1936-1941 symbolem faszystowskiej dyktatury w Grecji, a w latach 1940-1944 godłem Francji Vichy, podporządkowanej III Rzeszy.

Natomiast pod koniec XX w. labrys stał się symbolem feministek i lesbijek. Odwołują się one do tych treści, jakie krył w sobie kreteński, matriarchalny topór o podwójnym ostrzu. Widzą w nim symbol sił natury i kobiecej samowystarczalności, dawnej waleczności Amazonek i dzisiejszej wytrwałości w walce o emancypację kobiet. To najnowsze nawiązanie do pierwotnego znaczenia podwójnego topora sprawiło, że stał się on nośnikiem nowych idei, choć w swej istocie także one sięgają korzeniami co najmniej przełomu epok kamienia i brązu.

Matriarchalny kreteński labrys dał nazwę labiryntowi, czyli „domowi podwójnego topora”, będącemu miejscem kultu Wielkiej Bogini. Być może wzięło się to stąd, że podwójny topór był pierwotnie narzędziem robotników pracujących w kamieniołomach, toteż wykuwaną przez nich w skale sieć wyrobisk, komór i korytarzy określano mianem labiryntu. Nie wykluczone, że pierwotny labirynt kultowy był właśnie kamieniołomem lub nawet siecią naturalnych korytarzy i grot, a dopiero później budynkiem o skomplikowanym rozplanowaniu lub specjalnie przygotowanym placem. Taki czy inny labirynt służył rytuałom wyrażającym przymioty Bogini, których przebiegu i wymowy możemy się zaledwie domyślać. Ceremoniom ofiarnym mogły towarzyszyć procesyjne wędrówki szlakiem krętych korytarzy lub linii, stwarzających wrażenie zagubienia, zdających się wieść ku zatraceniu. Tymczasem była to próba siły ducha, mogąca wywołać u wędrowca lęk, lecz mająca wzbudzić w nim wolę przetrwania i zainicjować duchową przemianę.

Labrys i labirynt są archetypowymi symbolami, których przesłanie splata się ze sobą. Labrys to upostaciowienie dwoistości i dwukierunkowości, a raczej wielokierunkowości działania. Labirynt natomiast jest miejscem umacniania siebie i odnajdywania własnej drogi przez życie. Czymże jest to wszystko razem wzięte, jak nie wskazaniem nieskończonej wielości kierunków poszukiwania w sobie i świecie; poszukiwania własnej cząstki wszechobecnej różnorodności, a wreszcie prawdziwego spełniania samego siebie.

*     *     *

Tekst jest fragmentem jednego z rozdziałów książki pt.
Homoseksualność daleka i bliska. Słowa, mity, symbole, Warszawa: Wydawnictwo ENETEIA, 2014.

Redakcja uprzejmie dziękuje Autorowi za udostępnienie go do publikacji.

 

 

 

Autorzy:

zdjęcie Paweł Fijałkowski

Paweł Fijałkowski

archeolog i historyk; zajmuje się dziejami Żydów w dawnej Polsce, historią polskiego protestantyzmu, pradziejami Mazowsza oraz homoerotyzmem w starożytnej Grecji i Rzymie; autor książek: „Seksualność, psyche, kultura. Homoerotyzm w świecie starożytnym” (2007), „Homoseksualizm. Wykluczenie – transgresja – akceptacja” (2009).




Skomentuj

  

  

  

Obraz CAPTCHY

*

Możesz używać następujących tagów HTML

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Pamiętaj: zamieszczając komentarze akceptujesz regulamin

napisz do nas: listy@homiki.pl

Homiki.pl. Czasopismo zarejestrowane w Sądzie Okręgowym Warszawa Praga pod nr 2372 więcej »
Nr ISSN: 1689-7595

Powered by WordPress & Atahualpa