Badanie niewidocznych

Osoby LGBTQ są przedmiotem coraz większej liczby badań i obserwacji – zarówno z perspektywy naukowej, jaki i społecznej/politycznej. Zajmują się nimi z jednej strony socjolodzy czy psycholodzy, z drugiej – przedstawiciele organizacji pozarządowych działających w obszarze szeroko rozumianych praw człowieka (w tym przedstawiciele organizacji LGBTQ). Można jednak zauważyć, że bardzo często społeczność LGBTQ jest w takich badaniach traktowana jako jednolita grupa (dokonuje się tylko zazwyczaj wydzielenia osób TQ), a same badania, szczególnie te socjologiczne i społeczne/polityczne, mówią głównie o jednym aspekcie – wykluczaniu (i ewentualnie przemocy) ze względu na orientację seksualną.

Tym cenniejsza jest publikacja „Niewidoczne (dla) społeczności. Sytuacja lesbijek i kobiet biseksualnych mieszkających na terenach wiejskich i w małych miastach w Polsce. Raport z badań”, która ujrzała niedawno światło dzienne jako sprawozdanie z badań przeprowadzonych przez zespół Fundacji Przestrzeń Kobiet. Autorki postanowiły bowiem zbadać konkretną podgrupę społeczności LGBTQ, i to w odniesieniu do większego zakresu spraw niż tylko wykluczenie ze względu na orientację. Przedmiotem badań były kobiety nieheteronormatywne mieszkające poza dużymi miastami: grupa w zasadzie nieznana, o której wiadomo było do tej pory głównie to, że nic o nich nie wiadomo – trudno do nich dotrzeć, są niewidoczne w mainstreamie, nie pojawiają się również jako temat czy zagadnienie w mediach czy organizacjach LGBTQ.

Badanie zwraca uwagę na takie zjawisko jak dyskryminacja wielokrotna (zwana też czasami dyskryminacją krzyżową). To sytuacja, kiedy dana osoba doświadcza trudności ze względu na różne swoje cechy jednocześnie. Wiemy, z jakimi problemami mierzą się w Polsce osoby nieheteroseksualne – niechęć, agresja, pomijanie. Wiemy, jakie są trudności osób mieszkających w małych miastach i na wsiach – bezrobocie, ubóstwo, wykluczenie cyfrowe. Znamy ograniczenia, jakich doświadczają kobiety – nierówność na rynku pracy, tradycyjne role płciowe, kłopoty związane z opieką nad dziećmi czy osobami starszymi. A jak wygląda życie osób, u których te trzy aspekty spotykają się? Jak to jest być nieheteroseksualną kobietą mieszkającą poza dużym miastem?

Prowadząc swoją pracę badaczki zderzyły się z odwiecznym problemem – trudnością dostępu do osób z tak określonej grupy. To, o czym zawsze pisze i mówi się wśród działaczy, organizacji i w mediach, potwierdziło się po raz kolejny – osoby LGBTQ spoza wielkich miast „nie istnieją”. Fakt, że chodziło o kobiety, prawdopodobnie dodatkowo utrudniał dotarcie do nich. Obserwowałam z dużym zainteresowaniem i nadzieją proces rekrutowania respondentek i uczestniczek badań – wielokrotnie publikowane (w tym na naszym portalu) zaproszenia i informacje, ogłoszenia podczas wszelkiego rodzaju wydarzeń kulturalno-społecznych, próby dotarcia zarówno do środowisk kobiecych, jak i „tęczowych”. Rezultat? 249 odpowiedzi na ankiety, 25 historii w postaci wywiadów pogłębionych i nadesłanych świadectw. Dużo czy mało? Nie ma na to jednoznacznej odpowiedzi. Osobiście zakładam (w szczególności po doświadczeniach akcji Miłość Nie Wyklucza i szukania osób gotowych zaangażować się w działania poza dużymi miastami), że trzeba cieszyć się z tego, co jest.

Tak nieliczna grupa badanych każe niestety wątpić w reprezentatywność wyników statystycznych, szczególnie, jeśli spojrzymy na grupy wiekowe: najliczniejszą grupę respondentek stanowiły kobiety w przedziale 18–24 lata (53,8%), 16,9% badanych miało 25–29 lat, 13,3% było w wieku 30–34 lata. Tylko 10% badanych miało 35 lat lub więcej, 6% nie miało ukończonych 18 lat. Tak zwany zdrowy rozsądek nie pozwala niestety uwierzyć, że tak wygląda rzeczywiście struktura wiekowa grupy kobiet nieheteroseksualnych mieszkających na wsiach i w mniejszych miastach, i nastawia krytycznie do innych danych liczbowych przedstawionych w raporcie. Dlatego też dużo ciekawsze od analizy statystyksą fragmenty raportu podsumowujące wcześniejsze badania sytuacji kobiet i sytuacji mieszkańców obszarów poza dużymi miastami (pierwsza część publikacji), ale przede wszystkim analiza jakościowa wywiadów pogłębionych i świadectw.

Badaczki prowadziły wywiady pogłębione i analizowały świadectwa pod kątem konkretnych tematów. Raport dokładnie je omawia i są to tematy niebanalne – po raz kolejny chciałabym podkreślić, że takiego spojrzenia na jakąkolwiek cześć społeczności LGBTQ bardzo brakuje. Co badano? Stosunek do społeczności lokalnej, odnajdowanie się w miejscu, w którym się żyje (i bardzo ważne rozróżnienie na sytuacje, kiedy kobieta mieszka w miejscowości, z której się wywodzi oraz kiedy przeprowadziła się do tej miejscowości już jako osoba dorosła); role, jakie kobiety nieheteroseksualne w tych społecznościach odgrywają. Strategie widzialności i niewidzialności, podejście do coming-outu, stopień „ujawnienia”; wrażenia dotyczące poziomu (nie)akceptacji nieheteroseksualności w przestrzeni publicznej miejsc, w których respondentki mieszkają. Sytuacja materialna, w tym jej aspekty wynikłe z faktu bycia kobietą i z faktu mieszkania poza dużym miastem – i jej wpływ na (nie)widzialność. Refleksje nad swoją tożsamością –  co to znaczy, że jest się osobą nieheteroseksualną, czy respondentka określa siebie jako lesbijka, biseksualistka; jak o sobie mówi, jak mówią o niej inni? Życie rodzinne – zarówno w „rodzinach pochodzenia”, jak i „rodzinach z wyboru”, w tym kwestie posiadania dzieci; widoczność tych rodzin w społeczności i ich sytuacja ekonomiczna. Wreszcie – doświadczenia dyskryminacji i wykluczenia.

Każdy temat został dokładnie omówiony, opatrzony cytatami i danymi statystycznymi, podsumowany wnioskami. Muszę tutaj zaznaczyć, że raport jest bardzo przejrzysty – zarówno pod względem ułożenia treści, podziału na rozdziały i podrozdziały, jak i pod względem czysto wizualnym i językowym. Łatwo się w nim poruszać, łatwo znaleźć potrzebne informacje. Za przystępność dla (niemal) laika – piątka z plusem.

Fascynująca jest, jak zawsze, lektura samych wypowiedzi badanych kobiet. Badaczki obficie cytują fragmenty wywiadów, a nadesłane świadectwa zamieszczone są w całości na końcu publikacji. Ich lektura natychmiast przywiodła mi na myśl książkę Anny Laszuk „Dziewczyny, wyjdźcie z szafy!”. Nic, żadne opracowanie naukowe, nie zastąpi usłyszenia prawdziwego głosu żywych ludzi. Dla mnie osobiście doświadczenie to jest tym ważniejsze, że ani nie pochodzę z małego miasta, ani w małym mieście nie mieszkam. Głosy tych kobiet są jak z innego świata – świata, do którego chcę dotrzeć, tylko nigdy nie wiedziałam jak.

Po lekturze niestety nie jestem wiele mądrzejsza w tym temacie. Jak dotrzeć? Jak zdiagnozować potrzeby? Co media LGBTQ, organizacje, działacze i działaczki, polityczki i politycy mogą zrobić, by nie wykluczać osób takich jak ankietowane z badania „Niewidoczne (dla) społeczności”? Kluczowym postulatem, który podnosiły badane, jest regulacja sytuacji prawnej par jednopłciowych – czyli wprowadzenie związków partnerskich lub małżeństw jednopłciowych. Postulat ten był uzasadniany nie tyle ideologicznie czy politycznie, co pragmatycznie – ze względu na możliwość realnego poprawienia jakości życia codziennego. Kolejną ważną kwestią była edukacja, podnoszenie poziomu wiedzy społeczeństwa ma temat osób LGBTQ. Badane często wspominały, że większa wiedza i świadomość mieszkańców ich miejscowości ułatwiłaby im funkcjonowanie i podniosła komfort ich życia.

Raport zawiera kilka stron rekomendacji, które badaczki sformułowały w oparciu o wypowiedzi respondentek. To ważna lektura dla działaczy LGBTQ, mediów i portali poważnie traktujących swoją misję, i dlatego część z nich pozwolę sobie zacytować tu w całości:

• Uwzględnianie potrzeb kobiet LBT żyjących poza dużymi ośrodkami miejskimi na poziomie planowania i realizowania projektów skierowanych do osób LGBT i działań antydyskryminacyjnych, w tym projektów podnoszących świadomość, kulturalnych, edukacyjnych itp.;
• Tworzenie sieci wsparcia dla kobiet LBT żyjących poza dużymi ośrodkami miejskimi, uwzględniających ich potrzeby i opinie, zarówno wirtualnych (w przestrzeni internetowej), jak i realnych (w lokalnej przestrzeni społecznej);
• Tworzenie łatwo dostępnych poradni prawnych i psychologicznych dla kobiet LBT mieszkających poza dużymi ośrodkami miejskimi, np. poradni online, włączenie w działalność lokalnych poradni prawnych i psychologicznych możliwości wsparcia kobiet LBT (oferta i profesjonalne przygotowanie osób udzielających wsparcia);
• Tworzenie i wspieranie projektów społecznych promujących i działających na rzecz:
– równości w szkole;
– postaw otwartości i wrażliwości na różnice społeczne i kulturowe wśród uczniów/uczennic, nauczycieli/nauczycielek, kadry oświaty;
– reagowania na przypadki dyskryminacji i przemocy doświadczanej w szkole;
ze szczególnym uwzględnieniem projektów realizowanych na wsiach i małych ośrodkach miejskich. (str. 160-161)

Podsumowując – mimo poważnego ograniczenia wynikłego z niewielkiej liczby badanych, raport to ciekawa lektura (dla czystego zainteresowania), bardzo ważny temat do refleksji i źródło inspiracji dla mediów i organizacji pozarządowych, a także wyraźny znak – takich badań potrzeba więcej, by wypełnić białe plamy naszej wiedzy o CAŁEJ społeczności LGBTQ.

 

Niewidoczne (dla) społeczności. Sytuacja lesbijek i kobiet biseksualnych mieszkających na terenach wiejskich i w małych miastach w Polsce. Raport z badań, pod red. J. Struzik, wyd. Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2012. Cały raport dostępny jest na stronie Fundacji Przestrzeń Kobiet.

Autorzy:

zdjęcie Uschi

Uschi „Sass” Pawlik

Tłumaczka z zawodu, korektorka z powołania. Ma kota na punkcie kotów. Pasjonują ją zagadnienia [trans]genderowe, kwestie rodzin LGBTQ i feminizm.




Skomentuj

  

  

  

Obraz CAPTCHY

*

Możesz używać następujących tagów HTML

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Pamiętaj: zamieszczając komentarze akceptujesz regulamin

napisz do nas: listy@homiki.pl

Homiki.pl. Czasopismo zarejestrowane w Sądzie Okręgowym Warszawa Praga pod nr 2372 więcej »
Nr ISSN: 1689-7595

Powered by WordPress & Atahualpa