Jesienny zalew literacki (1)

Książki o tematyce gejowskiej znów zalały księgarski rynek. Ponad dwa lata temu, gdy pojawiła się pierwsza zapowiedź boomu w postaci „Lubiewa” Michała Witkowskiego, nikt nie spodziewał się lawiny branżowych tytułów. Witkowski jest dziś prawdziwą gwiazdą polskiej literatury, Bartosz Żurawiecki niedawno wydał trzecią książkę, dwie opublikował Maciek Miller, głośno było o powieści Ewy Schilling, nie wspominając o wielkim come backu Pankowskiego i Nasierowskiego oraz ważnych książkach Joanny Mizielińskiej i Anny Laszuk… Spora w tym zasługa wydawnictwo ha!art, które i tym razem nas nie zawiodło.

Teraz wybór jest jeszcze większy! Tak sobie myślę, że IV RP zbiera swoje żniwo. Nie daliśmy się zastraszyć. Zmobilizowaliśmy się. Wystarczy sięgnąć po „New Romantic” Michała Zygmunta, pierwszą polską gejowską political fiction… Sam temat wart jest szerszego opisania w rozmaitych kontekstach. Niemniej, przyjrzymy się w kolejnych odsłonach powieściom również od tej perspektywy. Czas pokaże, czy jesień 2007 – koniec rządów PiSu – stanowi nową cezurę w literaturze polskiej. Jak debiutujący autorzy oraz ci znani i uznani widzą rzeczywistość? Co mają do zaoferowania czytelnikom i czytelniczkom?

W pierwszej odsłonie chciałbym polecić dwie interesujące pozycje: antologię „Lektury inności” pod redakcją Mieczysława Dąbrowskiego i Roberta Pruszczyńskiego oraz „Homo Niewiadomo. Polska proza wobec odmienności” Błażeja Warkockiego. Nie jest to beletrystyka. Pierwsza jest antologią klasycznych tekstów z zakresu gender i queer studies, druga zaś literaturoznawczą refleksją na gruncie polskim wokół Odmieńca.

„Lektury inności” składają się z tekstów opublikowanych wcześniej w języku polskim w rozmaitych periodykach. Znajdziemy tutaj klasyczne i ważne rozprawy Davida Glovera, Cory Kaplan, Judith Butler czy Germana Ritza obok rodzimych badaczy i badaczek, by wymienić Ingę Iwasiów, Tomka Kitlińskiego, Bożenę Chołuj. Warto je znać, gdyż przeorały one myślenie o płci i seksualności w humanistyce. Ujmują one płeć i seksualność jako konstrukt kulturowy, a więc historycznie zmienny, co w potocznym odbiorze bywa wciąż nie do pomyślenia. Zacytujmy więc Mieczysława Dąbrowskiego: „to wymusza konieczność dyskusji o heteroseksualności jako rzekomo od zawsze wyłącznym modelu kultury, który stał się źródłem patriarchalizmu i esencjalizmu”. Ciekawostką w tym zestawie jest wywiad z Edmundem White’m.

„Lektury inności” to pozycja akademicka, spora dawka wiedzy, ale nie trzeba podchodzić do niej ze strachem. Artykuły stanowią trzon gender studies i teorii queer, są wprowadzeniem do obszernej tematyki, podejmują wiele problemów, dlatego też z powodzeniem wypełniają lukę podręcznikową w tym zakresie. Jeśli macie ochotę na pogłębienie wiedzy o seksualności, płci, gender, czy też studiów od podstaw, gorąco polecam. Tym bardziej, że sporo rozpraw dotyczy literatury polskiej i polskich problemów z recepcją anglojęzycznych pojęć i analiz. To ważne, że redaktorzy włączają polskie teksty.

Oczywiście, jak to z antologiami bywa, najciekawsze są te pozycje, których w nich nie ma. Zabrakło ważnych polskich autorów: Jacka Kochanowskiego i Joanny Mizielińskiej, czy też fundamentalnych artykułów Gayle S. Rubin „Rozmyślając o seksie: zapiski w sprawie radykalnej teorii polityki seksualności” („Lewą Nogą” 16/04) albo Adrianne Rich „Przymusowa heteroseksualność a egzystencja lesbijska” („Furia Pierwsza” 4/5), a pewnie i wielu, wielu innych. Mimo to, „Lektury inności” warto mieć na półce z książkami. Kto wie, ile z tych tekstów dowiemy się o nas samych? Wszak nie jesteśmy w stanie abstrahować od kultury (patriarchalnej, seksistowskiej i homofobicznej). Mechanizmy te warto poznać również z tego względu.

Błażeja Warkockiego, polonistę, nauczyciela akademickiego, możecie kojarzyć z konferencji queerowych, z relacji z „wydarzeń poznańskich”, które pojawiły się w kilku periodykach oraz z działu książkowego na Innej Stronie. Ale i z polemiki na łamach „Portretu” z Michałem Witkowskim (raczej: z bohaterem „Lubiewa”), który to miał wzorować postać „Błażeja z Poznania”, wyemancypowanego geja z klasy średniej, właśnie na nim. Tym razem, a mam taką nadzieję, zapadnie w pamięć jako autor zaskakującej rozprawy. „Homo Niewiadomo” nie jest stricte historyczno-literacką analizą postaci Odmieńca w polskiej prozie. W żadnym wypadku nie jest to pozycja wyłącznie dla polonistów i akademików. Jej wyjątkowość polega na włączeniu przez autora rozmaitych kontekstów, które składają się relacje tożsamościowe w literackich konstrukcjach Odmieńców, również powiązane z obiegiem literackim, a więc i czytelniczą recepcję dzieł Grzegorza Musiała, Andrzeja Stasiuka i Izabeli Filipiak. Do tego dołożyć wypada pasję i zaangażowanie, z jakimi łączy wszystkie wątki. Przez to książkę czyta się znakomicie. Stąd moje zaskoczenie, dawno nie miałem w rękach tak wciągającej lektury!

Błażej Warkocki wyjaśnia we wstępie, skąd pomysł na tytuł. „Homo niewiadomo” to slogan, którym obrzucają się dzieci na podwórku, którym posiłkuje się nawet Rydzyk. „Homo coś-tam” – dodaje autor – to równocześnie obelga i eufemizm. Niedopowiedzenie, ale i naznaczenie. Z drugiej strony ma stanowić substytut słowa queer, wskazywać na Odmieńca, ale odnosić się do polskiej rzeczywistości. Z trzeciej zaś – jak w wyrażeniach homo sapiens, homo faber (stąd pisownia) – jako strategia queer, w której akcentuje się parodiowanie i naśladownictwo, by w gruncie rzeczy przejąć jego znaczenie i zmienić w hasło afirmacyjne. „Homo niewiadmo”, to według literaturoznawcy, również szafa („toaleta”) nieograniczająca się do samych gejów czy lesbijek, ale właśnie do Innych/Odmieńców/queers.

Książka ta w gruncie rzeczy składa się z trzech wielkich tematów, poszukiwań owych „Homo niewiadomo” w twórczości Musiała, Stasiuka oraz Filipiak, a więc trzech przykładów kreacji literackich: modernistycznego homoseksualisty bez „ambicji” emancypacyjnych, stojącego na straży „kultury wysokiej” i „obyczajności”, często gwałconego i poniżanego przez facetów (w więziennych okolicznościach, jak to u „wczesnego” Stasiuka…), naznaczonego piętnem pedała, odtrąconego z męskiej homospołecznej wspólnoty (w świetle tego co mówi Eve Kosofsky Sedgwick), mężczyzny oraz Marii Komornickiej z dramatu Filipiak „Księga Em”, która porzucając swoją tożsamość, zmienia się w przodka rodzinnego Piotra Odmieńca Własta. Dodatkowo autor kreśli rys historyczny polskiej literatury homoseksualnej, zastanawia się nad warunkami istnienia tejże, wspomina również o pierwszych pismach gejowskich, pisząc o „homoseksualnym renesansie” w polskiej kulturze na początku lat 90.

To jest właśnie najciekawsze w owym dziele. Warkocki, omawiając polskich Odmieńców, sięga do biografii autorów, wyłapuje rozmaite konotacje pozaliterackie, przez co książka niesamowicie wciąga. Na przykład, w analizach postaci Marii Komornickiej, bohaterki dramatu Filipiak, odnosi się do głośnego coming outu pisarki. Takich „sensacyjnych” odkryć jest tutaj sporo. Bo w zasadzie książka ta jest opowieścią o kulturze wobec Odmieńców, tożsamościowych konstrukcjach, obnaża też tło społeczno-polityczne w przywoływanych cytatach z tekstów krytycznych. Owszem, jest to marginalne, ale kluczowe.

Rozprawa kończy się w miejscu, w którym pojawia się „Lubiewo” Witkowskiego, a za nim nowa generacja pisarzy i pisarek wyemancypowanych. Błażej Warkocki wspomina również o nich, pisząc o nowej cezurze w literaturze polskiej. W związku z tym, na zakończenie zapytam więc nieśmiało: czyżbyśmy, Błażeju, mogli się spodziewać wkrótce kolejnej książki?

„Lektury inności. Antologia”, pod redakcją Mieczysława Dąbrowskiego i Roberta Pruszczyńskiego, Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa 2007
O książce: http://www.elipsa.pl

Błażej Warkocki, „Homo Niewiadomo. Polska proza wobec odmienności”, wyd. Sic!, Warszawa 2007
O książce: http://www.wydawnictwo-sic.com.pl

Autorzy:

zdjęcie Marcin Teodorczyk

Marcin Teodorczyk

Stowarzyszony w Otwartym Forum, współautor „HomoWarszawy. Przewodnika kulturalno-historycznego”, redaktor pisma uniGENDER.org. Współpracuje z feministyczną „Zadrą”.

2 komentarzy do:Jesienny zalew literacki (1)




Skomentuj

  

  

  

Obraz CAPTCHY

*

Możesz używać następujących tagów HTML

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Pamiętaj: zamieszczając komentarze akceptujesz regulamin

napisz do nas: listy@homiki.pl

Homiki.pl. Czasopismo zarejestrowane w Sądzie Okręgowym Warszawa Praga pod nr 2372 więcej »
Nr ISSN: 1689-7595

Powered by WordPress & Atahualpa