Fantazmat zróżnicowany – fragment książki

Socjologiczne badania nad seksualnością, włączone w szerszy projekt
akademickiej refleksji nad zagadnieniami tożsamości płciowej i seksualnej,
są przynajmniej od lat sześćdziesiątych jednym z najdynamiczniej
rozwijających się obszarów badawczych w tej dyscyplinie. Badania te,
zapoczątkowane w latach pięćdziesiątych w ramach socjologii dewiacji,
przeszły dwukrotnie swego rodzaju rewolucję, całkowicie zmieniającą sposób,
w jaki socjologowie prowadzili swoje rozważania na temat homoseksualności.
Rewolucja pierwsza polegała na odrzuceniu pod koniec lat sześćdziesiątych
esencjalistycznego paradygmatu socjologii dewiacji, w obrębie której
przyjmowano istnienie „naturalnych” predyspozycji homoseksualnych,
wyrażających się, oprócz pragnień seksualnych skierowanych w kierunku osób
tej samej płci, także ściśle określonymi rodzajami zachowania indywidualnego
i zbiorowego.

Innymi słowy mówiąc, z homoseksualizmem wiązać się miał
określony „styl życia”. Homoseksualiści, zdaniem badaczy reprezentujących to
ujęcie, tworzą grupy dewiacyjne, charakteryzujące się przede wszystkim
ograniczeniem wszelkich aspiracji życiowych do realizacji popędu seksualnego
(„typem idealnym” homoseksualisty był najczęściej bądź bywalec barów
gejowskich, bądź męska prostytutka, bądź poszukiwacz anonimowego seksu w
toaletach publicznych). W analizach esencjalistycznych poszukiwano zatem
obiektywnego sensu „bycia homoseksualistą”, który miał być całkowicie
determinowany orientacją seksualną.



Zmiana perspektywy w analizach
(homo)seksualności wiązała się ze wskazaniem, że seksualność jest kompleksem
złożonym z biologicznej „bazy” w postaci tzw. orientacji seksualnej i
kulturowej „nadbudowy” w postaci odmiennych w różnych kulturach ról
seksualnych, czyli oczekiwań normatywnych przypisanych poszczególnym typom
seksualności. Oznaczało to odrzucenie twierdzenia, że homoseksualność jest
pewnym określonym „stylem życia” charakteryzującym jednostki lub grupy
dewiacyjne. Konsekwencją było przyjęcie założenia, że homoseksualność nie
posiada jednego stałego znaczenia warunkowanego biologicznie, co prowadziło
do wniosku, że znaczenie to jest konstruowane kulturowo i „przypisywane”
osobom określanym jako homoseksualne.



Homoseksualność może oznaczać różne
zachowania i style życia w różnych kulturach, ale także w ramach jednej
kultury może podlegać różnorodnym fluktuacjom bądź związanym z
różnorodnością sytuacji społecznej, w jakiej kształtuje się tożsamość osoby
określanej jako homoseksualna, bądź jej subiektywnymi wysiłkami
przekraczania kulturowych znaczeń homoseksualności. Rewolucja druga związana
była z ponownym odczytaniem przez reprezentantki i reprezentantów tzw.
teorii queer dorobku naukowego francuskich poststrukturalistek i
poststrukturalistów, przede wszystkim Michela Foucault, którego analizy
dotyczące seksualności, zaprezentowane w Woli wiedzy, ustanowiły kanon w
poststrukturalistycznej refleksji na ten temat, ale także Julii Kristevej,
Jacques'a Derridy, Gilles'a Deleuze'a i innych.



Jednym z najważniejszych
skutków tej „drugiej rewolucji” było skierowanie ostrza analizy
konstruktywistycznej przeciwko procesom heteronormatywnym, czyli procesom
konstruowania, instytucjonalizowania i wymuszania normy heteroseksualnej,
ustanawiającej pożądanie seksualne wobec osób płci odmiennej pożądaniem
obowiązkowym, którym powinny cechować się wszystkie „zdrowe” jednostki w
społeczeństwie. Skutkiem tych procesów było przede wszystkim wpisanie normy
heteroseksualnej w procesy socjalizacyjne i w mechanizmy kontroli
społecznej.



Badacze i badaczki reprezentujący teorię queer oraz jej
socjologiczną wersję, zwrócili uwagę, że w dotychczasowych analizach
zajmowano się wyłącznie sposobem, w jaki dokonała się konstrukcja
homoseksualności, poza sferą zainteresowania natomiast pozostawiając
problematykę kulturowego tworzenia sensu heteroseksualności. Pomijano zatem
kontekst heteronormatywności i mechanizmów przemocy związanych z wymuszaniem
normy heteroseksualnej, kontekst zasadniczy dla kształtowania się
kulturowego i społecznego znaczenia homoseksualności. Genealogiczna i
dekonstrukcyjna analiza seksualności, jaka prowadzona jest w obrębie
socjologii poststrukturalistycznej, nie zmierza zatem do opisania
kulturowego sensu homoseksualności czy też tożsamości homoseksualnej, bowiem
sens ten – a raczej jego pozór, uzyskujący realność w jednostkowych
fantazmatach w ten lub inny sposób wymuszonych procesami kontroli społecznej
- jest skutkiem oddziaływania mechanizmów kulturowej normalizacji, nie jest
zaś wyrazem jakichś „naturalnych” predyspozycji homoseksualnych. W
perspektywie tej zatem nadal obowiązuje paradygmat konstruktywistyczny,
jednak zostaje on tu pogłębiony o tezę, że nie tylko kulturowa „nadbudowa”
homoseksualnych „stylów życia” jest efektem oddziaływania pozajednostkowych
(społecznych) procesów przemocy, lecz także sam sposób konstruowania
seksualności jako kategorii biologicznej czy też „naturalnej” jest wytworem
owych procesów. Zatem poststrukturalistyczne, związane z teorią queer,
badania społeczne przedmiotem swego zainteresowania czynią przede wszystkim
procesy kulturowe związane z pojawieniem się tego specyficznego urządzenia
wiedzy/władzy, jaką jest seksualność, i skutkami, jakie owo pojawienie się i
procesy te miały m.in. dla koncepcji siebie jednostek, których dotyczyły.



W tej książce podejmuję problematykę tożsamości (homo)seksualnej z
perspektywy społecznej teorii queer, co oznacza, że celem moim jest przede
wszystkim wykazanie, iż znaczenie homoseksualności nie jest jednorodne.



Chciałbym dowieść, że tożsamość osób homoseksualnychjest niestabilna z dwóch
podstawowych powodów: po pierwsze dlatego, że jest produktem mechanizmów
normalizacji, które w różnym kontekście społecznym przybierają różną postać
i warunkują różnorodne procesy, a zatem wytwarzają różne skutki, po drugie
zaś dlatego, że w indywidualnych, jednostkowych przypadkach
heteronormalizacja przebiega z różną siłą, a zatem w różnym stopniu osiąga
swój cel, oraz dlatego, że jednostki w różny sposób i w różnym stopniu
starają się przeciwstawiać owym mechanizmom utrwalającym obowiązkowy
heteroseksualizm. Podstawowym zadaniem, jaki postawiłem przed swoimi
analizami, jest wykazanie, że „tożsamość homoseksualna”, tożsamość gejów,
jest tożsamością procesualną, zmienną i niestabilną, czego efektem jest jej
skrajne zróżNICowanie, uniemożliwiające opisanie jej przy pomocy stabilnych,
domkniętych kategoryzacji i typologii.



ZróżNICowanie to przekracza zakres
zwykłej, dostępnej domkniętemu opisowi, różnorodności, jest bowiem związane
z niepowstrzymaną dyspersją znaczenia homoseksualności, wyznaczanego mocą
indywidualnych fantazmatów. Każda osoba określająca się jako osoba
homoseksualna wytwarza w toku swych codziennych przedsięwzięć, w korelacji z
różnorodnymi procesami ponadjednostkowymi i międzyjednostkowymi, znaczenie
owej homoseksualności, która jest zatem zawsze zindywidualizowana i jako
taka niepowtarzalna, a zarazem w różnych momentach jednostkowej biografii
znaczyć może w różny sposób.



Dostrzeżenie owej dyspersji znaczenia homoseksualności umożliwia zwrócenie
uwagi na procesy, jakie za tą dyspersją się kryją i jakie ją determinują,
przede wszystkim na procesy płciowej i seksualnej normalizacji. To
ostatecznie te procesy i ich skutki, związane z wytwarzaniem jednostkowej
koncepcji siebie lesbijek i gejów, są podstawowym przedmiotem tej pracy.


fragment z książki Jacka Kochanowskiego „Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów” , która ukazała się w serii HORYZONTY NOWOCZESNOŚCI nakładem Wydawnictwa Uniwersitas.


Książka zawiera rozległą analizę kulturowych aspektów seksualności i
homoseksualności, wpisując się w szerokie tło przemian kulturowych i rozwoju
myśli humanistycznej XX wieku. Głównym źródłem inspiracji, a zarazem
przedmiotem krytycznej analizy jest dla autora myśl Michela Foucault oraz
kontynuacje francuskiego poststrukturalizmu.



Jacek Kochanowski przedstawia
problematykę tożsamości seksualnej z perspektywy socjologicznej oraz
ewolucję sposobów definiowania fenomenu homoseksualności w teorii społecznej
i praktyce badawczej. Skupia się na społecznej teorii queer, jednej z
awangardowych koncepcji współczesnej socjologii Zachodu, wpisującej się w
szerszy paradygmat tzw. cultural studies, która zakłada obecność
hetero-normy, determinującej naznaczanie i wywołującej wrogość wobec
rozmaitych zachowań seksualnych.



Posługując się kategorią derridiańskiej
różni, a także inspirując się pracami Marii Janion, autor poddaje analizie
dekonstrukcyjnej zróżNICowane światy, wewnątrz których buduje się i rozpada
gejowska (nie)tożsamość.

2 komentarzy do:Fantazmat zróżnicowany – fragment książki

  • Gość

    [Re: Fantazmat zróżnicowany - fragment książki]

    Książka jest genialna! Napisana świetnym stylem. Pozycja naprawdę warta polecenia.

  • wmraf

    [Re: Fantazmat zróżnicowany - fragment książki]

    Książka znakomita, ale dość trudna. Ambitna lektura. Daje dodatkową perspektywę w pojmowaniu homoseksualności.




Skomentuj

  

  

  

Obraz CAPTCHY

*

Możesz używać następujących tagów HTML

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Pamiętaj: zamieszczając komentarze akceptujesz regulamin

napisz do nas: listy@homiki.pl

Homiki.pl. Czasopismo zarejestrowane w Sądzie Okręgowym Warszawa Praga pod nr 2372 więcej »
Nr ISSN: 1689-7595

Powered by WordPress & Atahualpa